دوره 3, شماره 2

تابستان 1391

فهرست مطالب

مقالات

چكيده

از آنجا كه پديدة نوآفريني نقش كليدي در تجاري‌سازي دانش و  فرايند توسعه ايفا مي‌كند، اين مقاله با تشريح علمي اهميت و جايگاه حقوق مالكيت معنوي به عنوان عاملي كليدي در ظهور نوآفريني، به بررسي جايگاه و نحوة تبيين آن در اقتصاد رايج مي‌پردازد. نتايج بررسي‌هاي برگرفته از درون‌مايه‌هاي رشته‌هاي حقوق و اقتصاد نشان مي‌دهد كه حقوق مالكيت معنوي تعبيه شده در اقتصاد ارتودكس با اصل ديگر اين پارادايم يعني رقابت در تضاد است كه ضرورت بازنگري و بررسي صحت مباني فكري اقتصاد مرسوم را ايجاب مي‌نمايد. اين مقاله با بهره‌گيري از پارادايم اسلامي مبني بر لزوم ورود كنشگر جمعي براي هم‌راستا ساختن كنش‌هاي فردي، به تصحيح نگرش فرد‌گرايانه تبيين شده در اصول فكري رويكرد رايج مي‌پردازد و با تصريح ضوابط ملزم‌كنندۀ دولت به مداخله در اقتصاد و با استناد به قرار گرفتن مالكيت فكري در منطقة فراغ، در جهت طراحي نحوة ورود كنشگر جمعي در اين حوزه گام بر‌مي‌دارد. لذا با تمركز بر خصوصيات كالا و جايگيري انديشه‌هاي نوآورانة حوزة صنعتي در زمرة كالاهاي عوارضي، دولت موظف است براي حل تضاد فوق، خود به طور مستقيم با خريد محصولات نوآوران يا به طور غير‌مستقيم با خلق چارچوب قانوني و نهادي مقتضي، امكان واگذاري امتياز استفاده از انديشه‌هاي نوآوران را به متقاضيان در ازاي دريافت عوارض از آنان فراهم آورد تا ضمن اطمينان بخشيدن به نوآوران نسبت به دريافت پاداش براي فعاليت‌هايشان، در جهت تسري ايده‌هاي نو و برقراري فضاي رقابت ضد انحصار گام بردارد.
محمدناصر شرافت, فاطمه سادات جعفريه

چكيده

براي اندازه‌گيري فقر و تمايز فقير از غير فقير، معمولاً از شاخص‌هاي  سن، خط فقر، نسبت فقرا و شكاف فقر استفاده مي­شود. اگر چه اين شاخص‌ها مفيد می­باشند اما با به کارگيري منطق فازي و ترکيب آن با روش‌هاي فوق مي­توان به دقت اندازه‌گيري شاخص‌ها افزود. براي مثال، براساس روش خط فقر، اگر درآمد فردي كمي بالاتر از خط فقر باشد، غير فقير و كمي پايين­تر از خط فقر باشد، فقير محسوب مي‌شود. در مورد ساير شاخص­ها نيز وضعيت مشابه­اي وجود دارد.  استفاده از روش منطق فازي مي­تواند باعث رفع اين مشکل گردد. در اين مقاله با معرفي شاخص­هاي مختلف و با بازتعريف اين شاخص­ها در چارچوب منطق فازي، اندازه‌گيري فقر در ايران در سال­­های 76، 82 و 1388 انجام شده است. نتايج با حالت متداول نيز مقايسه شده است. اين مقايسه نشان مي­دهد، روش‌هاي اندازه‌گيري فقر با استفاده از چارچوب منطق فازي، نشان از تعریف  دقیق­تر و همچنین گسترده­تر فقر نسبت به روش­هاي متداول دارد. نتايج حاصل ازدو دیدگاه متداول و منطق فازي حکایت از آن دارد شاخص‌هاي فقر در  سال 1376 نسبت به سال 1382 بالاتر هستند و فقر در سال 1382 نسبت به 1376 كاهش يافته است، ولي شاخص‌هاي مذكور (هم به روش متداول و هم روش فازي) در سال 1388مجدداً افزايش داشته­اند. فقر در مناطق روستايي با استفاده از هر دو دیدگاه در تمامي سال­هاي مورد بررسي، بيشتر از مناطق شهري است.
محمدحسين پوركاظمي, داريوش حسنوند
PDF

چكيده

يكي از عوامل مهم سيستم حمل و نقل و ترافيك تأمين سوخت وسائل نقليه و جايگاه‌هاي تأمين آن است كه اهميت ويژه‌اي در شبكه و ساختار شهرها دارد. در اين پژوهش با درنظر گرفتن توزيع و پراكندگي فعلي جايگاه‌هاي سوخت‌گيري در سطح مناطق 22 گانة شهر تهران و مقايسة آن با توزيع بهينه به‌دست آمده توسط مدل، به شناسايي مناطقي مي‌پردازيم كه با كمبود يا مازاد جايگاه روبه‌رو هستند.مدل مورد استفاده، مدل برنامه‌ريزي خطي است كه تابع هدف بر اساس معيار كمترين هزينه و توزيع متعادل تقاضا شكل گرفته است.نتايج حاصل از مدل گوياي بهينه نبودن توزيع جغرافيايي فعلي جايگاه‌ها در برخي از مناطق شهر تهران است. 
علي‌اكبر عرب‌مازار

چكيده

نظر به اينکه تجارت خارجي عامل مؤثري در شکل دادن به اقتصاد کشور است و مي‌تواند تمامي بخش‌‌هاي اقتصادي را تحت تأثير قرار دهد، در ادبيات رشد اقتصادي، به تجارت خارجي به عنوان عامل رشد توجه خاصي شده است. در ميان انواع روش‌هاي تجارت خارجي اعم از صادرات و واردات، توسعة صادرات غيرنفتي از مهم‌ترين مسائل سياسي و اقتصادي است که نه تنها از ديدگاه ارزآوري آن، بلکه از نظر ايجاد اشتغال در داخل کشور از اولويت ويژه‌اي برخوردار است.در اين نوشتار تجزيه و تحليل اثر رشد صادرات غيرنفتي بر رشد توليد ناخالص داخلي غيرنفتي وکل، همچنين رشد صادرات به تفکيک بخش‌هاي کشاورزي و صنعت بر ارزش افزودة اين بخش‌ها صورت مي‌گيرد، اين بررسي براي سال‌هاي 88-1353 با استفاده از الگوي رشد فدر براي کشور ايران انجام گرفت. مدل مورد استفاده مدل خطي ساده مي‌باشد و برآوردها به کمک نرم افزار Eviews انجام شده است.براساس نتايج بررسي‌ها، صادرات غيرنفتي ايران بر رشد توليد ناخالص داخلي غيرنفتي کشور تأثير معناداري ندارد. در بخش کشاورزي نيز صادرات اين بخش تأثير معناداري بر رشد ارزش افزودة آن نداشته، ضمن اينکه صادرات ساير بخش‌هاي غيرنفتي و همچنين صادرات نفت نيز بر ارزش افزوده اين بخش اثري نداشته است، ولي ارزش افزودة بخش صنعت علاوه بر اينکه از صادرات همان بخش تأثير پذيرفته از صادرات ساير بخش‌هاي غيرنفتي و همچنين صادرات نفت نيز منتفع گرديده که در اين ميان تأثير صادرات غيرنفتي ساير بخش‌ها به جز بخش صنعت بيشتر از دو بخش ديگر بوده است.
فرهاد دژپسند, الهام السادات حسيني, سياوش گلزاريان‌پور

چكيده

اگرچه واژه‌هاي ظرفيت اسمي و ظرفيت بالفعل واژه‌هايي است كه مي‌توان بر اساس آنها وضعيت صنايع توليدي هر كشور يا منطقه را توصيف نمود، اما در ادبيات اقتصادي اندازة بهينه از كليدي‌ترين مفاهيمي است كه تحت تأثير رفتار بنگاه‌هاي فعال در هر صنعت قرار مي‌گيرد. بر اين اساس، مطالعات متعدد با استفاده از روش‌هاي گوناگون كوشيده‌اند تا اندازة بهينه را در صنايع، بخش‌ها و مناطق تخمين زنند و عوامل مؤثر بر آن را شناسايي نمايند. اين مقاله نيز مي‌كوشد با تعيين اندازة بهينه در صنايع توليدي ايران عوامل مؤثر بر اين اندازه را مورد ارزيابي قرار دهد. همسو با مطالعات پيشين، نتايج اين پژوهش نشان مي‌دهد كه اندازة بهينه به شدت تحت تأثير صنعتي است كه بنگاه در آن فعاليت مي‌نمايد. افزون ‌بر آن، ميزان توسعه‌يافتگي محل استقرار بنگاه، بهره‌وري، سطوح تكنولوژي بالا و متوسط، حجم سرمايه‌گذاري و نرخ تمركز بر اندازة بهينه تأثيري مثبت و معني‌دار داشته، اما تأثير مالكيت‌هاي تعاوني و خصوصي و نيز سودآوري بنگاه بر اندازة بهينه تأثيري منفي است. با وجود اين، تأثير رشد صنعت بر اندازة بهينه تأثيري دوگانه است. از اين‌رو و از حيث سياست‌گذاري، اندازة بهينه در هر صنعت متغيري پوياست و برخوردي پويا با چنين متغيري از هر حيث ضروري است.
محمدعلي فيض‌پور, پرويز داودي, سعيده رادمنش
PDF
 

چكيده

اندازه‌گيري بهره‌وري روش مناسبي براي ارزيابي عملكرد فعاليت‌هاي اقتصادي به شمار مي‌آيد. اين مقاله، روش جديد و متناسب با نظام آماري ايران براي اندازه‌گيري شاخص‌هاي بهره‌وري مبتني بر ارزش خدمات مولد سرمايه (بر اساس آمارهاي حساب‌هاي ملي SNA93 بانك مركزي جمهوري اسلامي ايران) را معرفي مي‌كند كه امكان محاسبه شاخص‌هاي مذكور را با جامعيت تمام فعاليت‌هاي اقتصادي (به‌ويژه فعاليت‌هاي خدماتي) ميسر مي‌سازد. همچنين براي اولين بار شاخص‌هاي بهره‌وري جزئي و كلي عوامل توليد (شاخص‌هاي عمومي بهره وري) به تفكيك 17 بخش اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي ايران براي دورة 1385-1375 اندازه‌گيري و تحليل شده است. به منظور محاسبة شاخص‌هاي بهره‌وري فراتر از عوامل نيروي كار و سرمايه و در نظر گرفتن برون سپاري و اثرات توزيع مجدد منابع بين فعاليت‌ها، از ارزش ستانده به عنوان خروجي در اندازه‌گيري شاخص‌هاي بهره‌وري استفاده شده است. در ضمن، شاخص بهره‌وري كل عوامل (TFP) با استفاده از تقريب ترنكوئيست شاخص ديويژيا محاسبه شده است. بر اساس نتايج به‌دست آمده از اندازه‌گيري شاخص‌هاي بهره‌وري در دورة 1385-1375، موفق‌ترين بخش در استفادة بهينه از منابع، بخش كشاورزي است كه توانسته است حدود 47 درصد از رشد توليد خود را از طريق ارتقاي بهره‌وري كل عوامل به‌دست آورد. در مقابل، بخش‌هاي استخراج نفت و گاز و پالايش، ساير معادن، تأمين آب، برق و گاز، ماهيگيري، هتلداري و اداره امور عمومي، دفاع و تأمين اجتماعي در ارتقاي بهره‌وري ناموفق بوده‌اند و تمامي رشد توليد خود را از طريق استفادة بيشتر از منابع به‌دست آورده‌اند. در مجموع، نتايج اين مطالعه نه تنها موجب فراهم‌ سازي مقدمات و بررسي‌هاي لازم براي اجرايي‌نمودن مادة 79 قانون برنامة پنجم توسعة كشور در زمينة اندازه‌گيري شاخص‌هاي بهره‌وري خواهدشد، بلكه باعث افزايش دقت اندازه‌گيري شاخص‌هاي بهره‌وري و تفكيك بيشتر آن در سطح بخش‌هاي اقتصادي و ارزيابي دقيق‌تر عملكرد اين شاخص‌ها در ايران و مقايسه با ساير كشورهاي موفق مي‌گردد. در نهايت نيز براي رفع نارسايي‌هاي نظام آماري كشور از منظر اندازه‌گيري دقيق‌تر بهره‌وري، توصيه‌هايي ارائه شده است


عليرضا اميني, عليرضا فرهادي كيا, علاءالدين ازوجي
PDF

چكيده

روش ما در اين پژوهش، استفاده از الگوي قيمت­گذاري هدانيك است. براي برآورد الگوها از روش پنل استفاده كرده­ايم. بدين صورت كه مناطق چهارگانۀ شهر كرمان را به عنوان مقاطع در نظر گرفته­ايم و اين مناطق را در دوره زماني 1388-1378 مشاهده كرديم. نتايج نشان مي­دهد كه ويژگي­هاي فيزيكي بيشتر از ويژگي­هاي مكاني و محيطي قيمت واحد مسكوني را تحت تأثير قرار مي­دهند. همچنين در بررسي تابع تقاضاي مسكن، كشش­هاي درآمدي تقاضاي مساحت زيربنا و دستگاه حرارت مركزي، مثبت و كشش درآمدي فاصله از مركز شهر منفي به دست آمد. از آنجايي كه كشش­هاي قيمتي از يك بيشتر  هستند، بنابراين اين كالاها باكشش هستند.
مراد راهداري, ندا ليليان
PDF